Chuyện về "lão nông" ở phá Hạc Hải - Kỳ 1: "Trả nợ" chim trời

Duyên nợ với chim trời

Phá Hạc Hải nằm ở cuối nguồn sông Kiến Giang, có diện tích khoảng 12km2, là nơi tiếp giáp hai huyện Lệ Thủy và Quảng Ninh, tỉnh Quảng Bình (cũ), nay là 6 xã của tỉnh Quảng Trị.

Gần 10h sáng, trong tiết trời "đỏng đảnh" cuối mùa Xuân, chúng tôi có mặt tại bờ đê ngoài cánh đồng xã Hồng Thủy đúng như lời dặn dò rất kỹ càng của anh Nguyễn Công Xuân. Đúng hẹn, anh Xuân dùng thuyền chở chúng tôi ra phá Hạc Hải, nơi vợ chồng anh lập nghiệp và làm bạn với chim trời.

Anh Xuân chỉ tay về phía cánh đồng, nơi hàng nghìn con chim trời đang hội tụ.

Chạy thuyền đưa chúng tôi đến thăm trang trại, anh Xuân như một hướng dẫn viên cung cấp thêm cho chúng tôi nhiều kiến thức về phá Hạc Hải và cả những trăn trở trước khi gắn bó với vùng đầm phá này.

Bất chợt anh Xuân tắt máy động cơ thuyền và ra dấu hiệu rồi hướng chúng tôi về phía cánh đồng – nơi có hàng nghìn con chim trời đang hội tụ. Chỉ trong phút chốc, cả đàn chim vụt bay lên trời, tiếng kêu vang rộng một vùng.

Anh Xuân kể cho chúng tôi nghe câu chuyện về đàn chim trời ở phá Hạc Hải với một niềm đam mê vô bờ bến xen lẫn tự hào về hành trình miệt mài "gọi chim trời" về.

Trong ký ức của anh Nguyễn Công Xuân, trước đây, chim trời ở vùng đầm phá này nhiều đến nỗi "chỉ cần giương cung ná lên bắn đại thì kiểu chi cũng có con rơi xuống". Theo anh, Hạc Hải từng là "thiên đường" chim trời ở Quảng Bình. Lúc ấy, hàng đàn chim về đây làm tổ phủ kín cả một vùng rộng lớn, từ vịt trời, ngỗng trời, cò, vạc, le le đến hạc, bồng và cả sâm cầm...

"Người dân ven phá coi việc săn bắn chim như một thú vui. Trẻ con thì dùng ná, người lớn thì dùng súng hơi. Tôi cũng không ngoại lệ, cứ mang ná ra các bờ vùng ven phá thế nào cũng được vài chục con chim, còn trứng chim lớn, nhỏ không kể hết, phần thì để ăn, phần mang ra chợ bán", anh Xuân chia sẻ.

Đến tuổi trưởng thành, anh Xuân kết hôn với chị Đỗ Thị Hoa. Anh không đi săn bắt chim nữa mà chuyển sang làm nghề thu gom, buôn bán chim và xem đó là nguồn sống.

Một góc phá Hạc Hải, nơi vợ chồng anh Xuân xây dựng mô hình nuôi trồng thủy sản gắn liền với nông nghiệp và du lịch sinh thái.

Vợ chồng anh Xuân từng là đầu mối thu mua chim trời trong khu vực rồi bán đi khắp nơi. "Vợ chồng tôi thu gom chim rồi bán cho các lái buôn ở phía Bắc. Sau đó, người mua yêu cầu chúng tôi làm thịt chim rồi bán. Chỉ được một thời gian, chúng tôi không chịu được cảnh phải giết thịt những chú chim nên vợ chồng bàn nhau… bỏ nghề đầu nậu chim", anh Xuân bùi ngùi nhớ lại.

Vợ chồng anh Xuân xin chính quyền địa phương ra khoanh vùng Hạc Hải để làm kinh tế. Cuộc sống của anh chị gắn liền với phá Hạc Hải, nhiều đêm nằm suy nghĩ, anh chiêm nghiệm ra một điều, chim trời không còn nhiều như thời mình còn trẻ và chính bản thân có một phần trách nhiệm trong đó.

Những bụi cây rậm rạm là nơi sinh sống, trú ngụ của chim trời tại phá Hạc Hải.

"Sống ở Hạc Hải hơn 20 năm, tôi thông thuộc từng khe nước, từng bụi bờ trên phá. Khi nhận ra sự thật đau lòng là chim trời đã bỏ phá ra đi bởi tình trạng bẫy bắt tận diệt, trong đó có mình tham gia, tôi không khỏi dằn vặt, tự trách giận bản thân", anh Xuân chia sẻ.

Từ đó, vợ chồng anh Xuân ngày ngày tìm cách bảo vệ đàn chim trời ở Hạc Hải. Lúc đầu nói về ý tưởng bảo vệ đàn chim trời của mình với bà con lối xóm, nhiều người cho rằng đó là việc không tưởng, bởi từ trước đến nay chưa có ai làm vậy cả nhưng vợ chồng anh Xuân vẫn kiên định với quyết định của mình.

Vợ chồng anh Xuân trồng cây, tạo thành nơi trú ngụ cho chim trời.

Bảo vệ chim trời ở phá Hạc Hải không phải là công việc đơn giản mà đòi hỏi vợ chồng anh Xuân phải kiên trì, trải qua nhiều vất vả gian nan. "Tôi dùng thuyền đi 'tuần' liên tục trên phá, thấy ai đến bẫy chim trời, tôi kiên trì nhắc nhở thậm chí xua đuổi. Lúc đầu, mọi người tỏ vẻ khó chịu và thậm chí phản đối nhưng sau dần, họ hiểu ra vấn đề và đã cùng nhau gìn giữ đàn chim trời", anh Xuân nhớ lại.

"Gọi" chim trời về

Anh Xuân nghĩ rằng để chim trời tìm đến Hạc Hải xây tổ, ngoài việc bảo vệ nghiêm ngặt thì còn cần những chỗ ở phù hợp, bình yên để thu hút chúng. Thế là anh bàn với vợ bỏ tiền đầu tư những "bãi đáp" cho chim bằng cách trồng nhiều cây xanh xung quanh đầm phá, làm nơi cho chúng về trú ngụ, xây tổ.

Anh Xuân vui mừng tìm thấy một tổ gà nước vừa mới nở.

"Nghĩ là làm, vợ chồng tôi đã bỏ gần 100 triệu đồng vào miền Nam mua cây dừa nước về trồng để làm nơi trú ngụ cho chim. Trên các bờ đê của ruộng lúa, ao nuôi cá, tôi để lau sậy, cây sung mọc cao quá đầu người, tạo môi trường an toàn, kín đáo cho chim về làm tổ. Khi thu hoạch lúa, tôi để lại hai bên ruộng nhiều khóm lúa chín để hạt làm thức ăn, lá cây chim mang về làm nguyên liệu xây tổ. Vườn chim sinh sôi từ đó", anh Xuân hào hứng kể.

Đầm phá Hạc Hải với phong cảnh hữu tình, mênh mông nước giờ đã đầy sức sống với bóng dáng nhiều loài chim trời. Chúng tôi có cảm giác đang đứng giữa vùng sông nước trù phú.

Những chú gà nước vừa mới nở.

Không chỉ ghé Hạc Hải trú ngụ tạm thời trong hành trình di cư, nhiều loài chim còn chọn vùng đầm phá này để sinh sản. Anh Xuân cho hay, khoảng từ tháng 3 đến tháng 7 hằng năm, bên những bờ ruộng hay lủng lẳng trên bụi cây, chỉ cần tinh mắt là thấy hàng loạt tổ chim đầy trứng. Người dân nơi đây đã quen dần với hình ảnh vợ chồng anh Xuân trên chiếc xuồng máy vào ra "thăm lúa, ngó đồng" để bảo vệ chim trời.

Vợ chồng anh Xuân dẫn chúng tôi đi tìm những tổ chim giữa đám lau sậy rậm rạp. Càng đi vào sâu, tiếng chim càng râm ran hòa cùng cảnh sắc thiên nhiên hoang sơ. Thấy loáng nước từ chú gà nước mẹ vừa rời tổ, anh Xuân vui vẻ chỉ tay về phía tổ: "Gà mẹ đẻ 8 trứng, hôm nay đã nở được 4 con rồi. Chúng đi theo mẹ kiếm ăn được rồi…". Nói rồi anh nhẹ nhàng vạch đám lau cho chúng tôi chiêm ngưỡng, khuôn mặt ánh lên niềm vui lạ thường. Đó có lẽ là minh chứng "sống" cho sự kiên trì, bền bỉ và tình yêu thiên nhiên vô bờ bến của vợ chồng anh Xuân trong hành trình "gọi chim trời về" phá Hạc Hải.

Mời độc giả đón đọc kì tiếp theo: Mô hình kinh tế cho thu nhập "khủng" vào lúc 6h30 ngày 23/3/2026.