Tổng Thư ký Liên Hợp Quốc António Guterres vừa kêu gọi Mỹ và Nga nhanh chóng ký kết một thỏa thuận kiểm soát vũ khí hạt nhân mới khi hiệp ước hiện hành, gọi là New START, hết hạn trong bối cảnh mà ông mô tả là "một khoảnh khắc nghiêm trọng đối với hòa bình và an ninh quốc tế".
"Lần đầu tiên sau hơn nửa thế kỷ, chúng ta phải đối mặt với một thế giới không có bất kỳ giới hạn ràng buộc nào đối với kho vũ khí hạt nhân chiến lược của… 2 quốc gia sở hữu phần lớn kho vũ khí hạt nhân toàn cầu", ông Guterres cho biết trong một tuyên bố ngày 4/2.
Người đứng đầu tổ chức đa phương lớn nhất thế giới cho biết New START và các hiệp ước kiểm soát vũ khí khác cũng đã "cải thiện đáng kể an ninh của tất cả các dân tộc".
"Sự tan rã của những thành tựu đạt được trong nhiều thập kỷ này không thể đến vào thời điểm tồi tệ hơn – nguy cơ sử dụng vũ khí hạt nhân đang ở mức cao nhất trong nhiều thập kỷ", ông Guterres nói, trong bối cảnh cuộc xung đột giữa Nga và Ukraine vẫn đang tăng nhiệt.
Với việc Nga và Mỹ kiểm soát hơn 80% đầu đạn hạt nhân trên thế giới, ông Guterres kêu gọi Washington và Moscow "quay trở lại bàn đàm phán ngay lập tức" và đạt được thỏa thuận về một "khuôn khổ kế nhiệm" New START.
Hiệp ước New START giữa Mỹ và Nga hết hạn khiến thế giới không có bất kỳ giới hạn ràng buộc nào đối với kho vũ khí hạt nhân chiến lược của 2 cường quốc này. Ảnh: ASPI
Hiệp ước New START, được ký năm 2010 tại Prague bởi các Tổng thống khi đó là Barack Obama và Dmitry Medvedev, giới hạn mỗi bên chỉ được triển khai tối đa 1.550 đầu đạn hạt nhân chiến lược cùng các phương tiện phóng tương ứng, giảm gần 30% so với giới hạn trước đó được thiết lập vào năm 2002.
Hiệp ước này đã góp phần quan trọng vào việc giảm thiểu rủi ro chiến tranh hạt nhân, tăng cường tính minh bạch thông qua cơ chế thanh tra tại chỗ (dù bị tạm ngưng từ thời Covid-19).
Việc hiệp ước quan trọng này hết hạn vào ngày 5/2/2026 – và chưa thấy triển vọng được gia hạn – chính thức giải phóng cả Moscow và Washington khỏi một loạt các hạn chế đối với kho vũ khí hạt nhân của họ.
Ông Medvedev cho biết, việc hiệp ước hết hạn nên "làm mọi người lo ngại". Ông Obama viết trên mạng xã hội rằng việc hiệp ước hết hạn "có thể châm ngòi cho một cuộc chạy đua vũ trang khác khiến thế giới trở nên kém an toàn hơn".
Bộ Ngoại giao Nga ngày 4/2 tuyên bố họ "không còn bị ràng buộc" bởi các giới hạn về số lượng đầu đạn hạt nhân mà họ có thể triển khai.
"Chúng tôi cho rằng các bên tham gia hiệp ước New START không còn bị ràng buộc bởi bất kỳ nghĩa vụ hoặc tuyên bố đối xứng nào trong khuôn khổ hiệp ước", Bộ Ngoại giao Nga cho biết trong một tuyên bố.
"Liên bang Nga dự định hành động một cách có trách nhiệm và thận trọng", tuyên bố nói thêm, nhưng cảnh báo rằng họ sẵn sàng thực hiện các biện pháp đối phó quyết liệt nếu an ninh quốc gia bị đe dọa.
Ngoại trưởng Mỹ Marco Rubio ngày 4/2 cho biết rằng Tổng thống Mỹ Donald Trump sẽ đưa ra quyết định sau đó và nhắc lại lời kêu gọi về một thỏa thuận mới bao gồm cả Trung Quốc.
"Tổng thống đã từng nói rõ rằng để có được sự kiểm soát vũ khí thực sự trong thế kỷ 21, không thể làm điều gì đó mà không bao gồm Trung Quốc, bởi vì kho vũ khí khổng lồ và đang phát triển nhanh chóng của họ", ông Rubio nói.
Kho vũ khí hạt nhân của Trung Quốc được cho là đang phát triển nhanh chóng với ước tính 550 bệ phóng hạt nhân chiến lược, con số này vẫn thấp hơn nhiều so với 800 bệ phóng của Nga và Mỹ theo thỏa thuận New START. Pháp và Anh – 2 đồng minh ràng buộc bởi hiệp ước với Mỹ – cùng nhau sở hữu thêm 100 bệ phóng nữa.
Minh Đức (Theo The Guardian, France24)
